انقلاب از زوایه لنز دوربین

انقلاب اسلامي ايران با عكس پيوندي عميق و نمادين دارد. اين انقلاب از لحاظ تاثيرگذاري، ارزش و كاركرد وسيع عكس در آن و تهييج و برانگيختگي مردم با استفاده از تصاوير، يكي از منحصربه فردترين رويدادهاي جهان است. عكس‌هایي كه در دست مردم بودند، نمايشگاه‌هاي خودجوش و بزرگ سراسري و خياباني عكس كاركردي يگانه و تكرارناشدني را در عرصه اطلاع‌رساني پديد آورد.

بنابراین همان‌گونه كه انقلاب، محصول تحول و تكامل در سطح گسترده جمعي و به ديگر سخن، تجلي تمام‌نماي يك بعثت و بيداري عام محسوب مي‌شد و در يك كلام، بيش از آنكه تغيير در نظام حكومت و ساختار سياسي را نشانه رفته باشد، انقلاب در معنا بود، عکس انقلاب نيز دريچه‌اي است كه از آن مي‌توان به وضوح، دورنماي يك جنبش، جوشش و جهش ذهني و روحي، تحول فكري، انكشاف و يافتن افق‌هاي تازه و ورود به فضاها را در اين عرصه نشان كرد.

یکی از عکاسانی که توانسته مجموعه بی‌نظیری از عکس دوران انقلاب اسلامی را گردآوری کند، اکبر ناظمی؛ عکاس ایرانی مقیم کاناداست. ناظمی در آخرین روزهای تحصیل در خارج از کشور،به محض شنیدن اخبار انقلاب، به ایران بازگشت و با دوربین عکاسی و فیلمبرداری به صف مبارزان پیوست. او همگام با مردم، از اولین روزهای مبارزه – نماز عید فطر تا سنگرسازی‌های ۲۲ بهمن- یعنی در تمامی دوران انقلاب، بیش از ۴ هزار عکس و ساعت‌ها فیلم گرفت. او پس از پایان جنگ، از کشور خارج ‌شد و مجموعه عکس او بارها در گالری‌های مشهور کشورهای آلمان، کانادا و امریکا به نمایش گذاشته شد. او پس از ورود به ایران تصمیم گرفت با همکاری انتشارات سوره مهر این مجموعه ارزشمند را در قالب کتاب منتشر کند که حاصل مجموعه چهار جلدی عکس او با عنوان «عکس انقلاب»، «زنان و انقلاب»، «کودکان و نوجوانان و انقلاب» و «شعارها و دیوارنوشته‌ها» است.

جالب اینکه رهبر معظم انقلاب در بیست و چهارمین نمایشگاه بین المللی کتاب تهران در استراحت کوتاهی که در کنار غرفه انتشارات سوره مهر داشتند، از مجموعه «کتاب عکس انقلاب» دیدن کردند و با تورق این کتاب، از این مجموعه استقبال و از تولید کنندگان آن تشکر کردند.

مجموعه چهار جلدی عکس انقلاب ناظمی، شامل ۳۶۵ قطعه عکس در چهار عنوان «انقلاب»، «زنان»، «کودکان و نوجوانان» و «شعارها و دیوارنوشته‌ها» که وقایع، فعالیت‌های خودجوش و حضور یکپارچه ملت ایران را از مردادماه ۱۳۵۷ تا پیروزی انقلاب اسلامی به تصویر می‌کشد.

تظاهرات مردمی، حضور زنان و کودکان، ورود امام خمینی به کشور، جماعت منتظر در لابی فرودگاه مهرآباد، سخنرانی امام در بهشت زهرا، حضور امام در مدرسه رفاه، جنازه‌های شهدا در سردخانه‌های رژیم، قیام‌های گوناگون در دانشگاه تهران، شخصیت‌های فعال انقلاب، دیوارنوشته‌ها و شعارهای دیواری، صف‌های نفت، اعلان‌ها و کاریکاتورهای دیواری و ... از جمله موضوعات این عکس‌ها هستند.

در این چهار جلد، بخشی به عنوان «چکیده وقایع انقلاب ۱۳۵۷» ضمیمه شده که فهرست‌وار به اتفاقات مهم روزهای پر التهاب انقلاب می‌پردازد. علاوه بر این بخش، در دو کتاب «زنان» و «شعارها و دیوارنوشته‌ها» با استناد به عکس‌های موجود در کتاب، بیوگرافی شخصیت‌های موثر در انقلاب بخش دیگری از این کتاب‌ها را تکمیل می‌کند.

تظاهرات مردمی، حضور زنان و کودکان، ورود امام خمینی به کشور، جماعت منتظر در لابی فرودگاه مهرآباد، سخنرانی امام در بهشت زهرا، حضور امام در مدرسه رفاه، جنازه‌های شهدا در سردخانه‌های رژیم، قیام‌های گوناگون در دانشگاه تهران، شخصیت‌های فعال انقلاب، دیوارنوشته‌ها و شعارهای دیواری، صف‌های نفت، اعلان‌ها و کاریکاتورهای دیواری و ... از جمله موضوعات این عکس‌ها هستند.

اولین کتاب او با عنوان « انقلاب به روایت عکس »، شامل ۱۰۱ عکس رنگی است. ناظمی در مقدمه این کتاب شور و هیجان و مخاطرات عکاسی در میان درگیری‌ها، تظاهرات و حکومت نظامی را به رشته تحریر درآورده که «پال اسپراکمن»، مترجم آمریکایی و استاد دانشگاه راتجرز آمریکا، آن را به زبان انگلیسی ترجمه کرده است.

در عکس‌های ناظمی آنچه که به وضوع قابل مشاهده است، نگاه به انسان و ترسيم موقعيت‌هاي انساني و نيز تاكيد به فرديت آدمي در عين همراهي با ديگران و مستحيل نشدن در انبوهي جمع است.

ناظمی با نگاه هنرمندانه و خلاق، در عين‌حال كه به ثبت عظمت و شكوه توده‌هاي ميليوني مردم در خيابان‌ها پرداخته‌اند، با نكته‌بيني و كنجكاوي تحسين‌برانگيز، جلوه‌هايي از حالات نابي را شكار و ثبت كرده است كه از لحاظ وجوه هنري، زيبائي‌شناسي و مردم‌شناسي، غالبا بس ماندگارتر از تصاوير رسمي و رتوش شده ديگر هستند و در تاريخ عكاسي معاصر از درخشش ويژه‌اي برخوردارند.

نکته دیگر در عکس‌های، جريان‌سازي و خبرساز بودن بسياري از عكس‌هاي اوست، از جمله عكس معروف ناظمی عکسی از صف بلند خبرنگاران و عکاسان در انتظار ورود امام خمینی پس از ۱۵ سال به میهن است که همان‌گونه که در عکس قابل مشاهده است خبرنگاران زیادی در صف ایستاده‌اند تا لحظه ورود امام خمینی را به تصویر بکشند.

ناظمی همان‌گونه که خودش بارها بیان داشته، عكس‌هايي را گرفته كه گاه به بهاي رو در رو شدن صريح و آشكار با رژيم ستم‌شاهي و پذيرفتن انواع خطرها و حتي احتمال خطر مرگ گرفته است.

نکته دیگری که در عکس‌‎های ناظمی دیده می‌شود این است که هیجان به هيچ عنوان مانع از توجه او به ارزش‌هاي خلاقانه و زيبايي‌شناسانه در به تصویر کشدین لحظات ماندگار نشده است و این را می‌توان در تک‌تک عکس‌های او دید.

نگاه ژرف انديش و فرانگر و همراه با بلندنظري ناظمی را هم باید ستود که سعی کرده عکس‌هایی را ثبت کند که در پس ظاهر ساده‌شان یک دنیا حرف برای گفتن دارند. في‌المثل ساختار و تركيب و تنوع و گستردگي و گوناگوني طيف شركت كنندگان و اقشار مختلف اجتماعي در انقلاب در عکس‌های ناظمی دیده می‌شود.

ناظمی در این باره می‌گوید: دوران انقلاب یک ویژگی منحصربه‌فرد داشت و آن این بود که همه اقشار مختلف در کنار هم بودند. همانطور که آیت‌الله خمینی گفتند همه مردم در این رویداد عظیم در کنار هم بودند. سعی و تلاشم بر این بوده که عکس‌های مجموعه بدون چینش خاص منتشر شوند و در این کتاب‌ها با این مخاطب برخورد صادقانه شود. البته ابتدا قرار نبود این اثر به عنوان مجموعه و در قالب چند کتاب منتشر شود. این مجموعه در ۴جلد شامل کتاب‌های انقلاب، زنان، کودک و نوجوان و شعارها و دیوارنوشته‌ها منتشر شده است.

این عکاس درباره عکس‌هایش ادامه می‌دهد: من ۴ هزار عکس گرفتم که حدود ۱۵۰۰ عکس از آنها برای این مجموعه بازسازی شدند. نگاتیوهای من برای ۳۲ سال پیش است و رنگ‌هایشان در حال از بین رفتن است. در حال حاضر با هزینه شخصی مشغول بازسازی عکس‌هایم هستم و هیچ سازمان و گروهی حتی یک ریال برای بازسازی عکس‌ها کمکم نکرده است. در این زمینه از انتشارات سوره‌مهر تشکر می‌کنم که به من کمک کردند تا این مجموعه چاپ شود تا با درآمد آن بتوانم عکس‌هایم را بازسازی کنم.